Alkohol i nowotwory

Dwojakiego rodzaju badania wiążą alkohol z nowotworami. Wyniki badań epidemiologicznych wykazały uzależniony od dawki związek między spożyciem alkoholu i niektórymi rodzajami raka; w miarę jak wzrasta spożycie alkoholu, nasila się również ryzyko zachorowania na określone rodzaje raka. Mniej jednoznaczne wyniki uzyskano z badań nad mechanizmami ewentualnego wpływu alkoholu na rozwój choroby nowotworowej.

Badania epidemiologiczne
Najsilniejsze powiązania między alkoholem a chorobą nowotworową zaobserwowano w odniesieniu do nowotworów górnego odcinka przewodu pokarmowego, a w tym raka przełyku, jamy ustnej, gardła i krtani. Mniej spójne są dane dotyczące związków między spożyciem alkoholu a rakiem wątroby, sutka czy okrężnicy.

Górny odcinek przewodu pokarmowego

Wśród intensywnie pijących alkoholików zapadalność na raka przełyku jest większa niż w populacji ogólnej. Ryzyko choroby nowotworowej wzrasta wraz ze wzrostem spożycia alkoholu. Szacuje się, iż 75% przypadków raka przełyku w Stanach Zjednoczonych można przypisać chronicznemu nadużywaniu alkoholu.

Niemal 50% przypadków raka jamy ustnej, gardła i krtani wiąże się z nadmiernym piciem. Ludzie, którzy przez dłuższy czas spożywają duże ilości alkoholu, należą - w porównaniu z abstynentami - do grupy podwyższonego ryzyka zachorowania na wyżej wymienione rodzaje nowotworów złośliwych. Jeżeli osoby te nie tylko piją, ale i palą, ryzyko zapadnięcia na raka wzrasta jeszcze silniej.

Wątroba

Długie okresy intensywnego picia powiązane zostały z wieloma przypadkami pierwotnego raka wątroby. Przyjmuje się, że to marskość wątroby, bez względu na to, czy wywołana alkoholem czy innymi przyczynami, jest tu czynnikiem rakotwórczym. Na pewnych obszarach Afryki i Azji rak wątroby dotyka rocznie 50 i więcej osób na 100 tysięcy mieszkańców i jest zwykle związany z marskością wywołaną zapaleniem wątroby spowodowanym wirusami hepatotropowymi. W Stanach Zjednoczonych rak wątroby jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim, dotyka w przybliżeniu 2 osób na 100 tysięcy, lecz niektórzy autorzy wiążą aż 36% wszystkich przypadków z nadmiernym spożyciem alkoholu.

Związek między nadużywaniem alkoholu a rakiem wątroby jest trudny do interpretacji, ponieważ dane dotyczące marskości wątroby oraz wirusowego zapalenia wątroby typu B i C są często przemieszane. Badania nad wzajemnym oddziaływaniem alkoholu, wirusowego zapalenia i marskości wątroby pomogą wyjaśnić naturę powiązań tych zjawisk z rakiem wątroby.

Piersi

Chroniczne picie powiązano z niewielkim (średnio 10%) wzrostem ryzyka zachorowania na raka sutka. Zgodnie z wynikami przytoczonych badań, ryzyko zachorowania rośnie wraz ze wzrostem ilości spożywanego alkoholu i czasem trwania picia.
Jednakże analiza wyników badań uwzględniająca czynniki dietetyczne, np. spożycie tłuszczu, prowadzi do wniosku, że związek między spożyciem alkoholu i rakiem sutka mimo wszystko istnieje.

Wyniki ostatnich badań każą przypuszczać, że alkohol może odgrywać pośrednią rolę w rozwoju raka sutka, powodując wzrost stężenia estrogenów u kobiet przed menopauzą, co, z kolei, może stymulować transformację nowotworową w obrębie sutków.

Okrężnica

Wyniki badań epidemiologicznych zgodnie wskazują na istnienie niezbyt silnego, zależnego od dawki związku między spożyciem alkoholu a rakiem jelita grubego. Związek ten pozostaje nawet po uwzględnieniu ilości spożywanego błonnika i innych czynników dietetycznych.

Inne rodzaje nowotworów złośliwych

W nielicznych pracach badawczych uwidoczniony jest związek pomiędzy chronicznym, intensywnym piciem a rakiem żołądka, trzustki czy płuc. Mechanizmy transformacji nowotworowej wywołane działaniem alkoholu
Dane epidemiologiczne umożliwiają niewielki wgląd w kwestię, w jakim stopniu, o ile w ogóle, alkohol zwiększa ryzyko pojawienia się takiego czy innego rodzaju nowotworu złośliwego. Niekiedy - np. w przypadku raka jamy ustnej czy raka przełyku - alkohol uważany jest za bezpośrednią przyczynę choroby nowotworowej. W przypadkach innych nowotworów - np. raka wątroby czy raka sutka - przyjmuje się, że alkohol wywiera tylko wpływ pośredni, poprzez nasilanie mechanizmów rakotwórczych. Badania koncentrujące się na obu tych mechanizmach, tj. pośrednim i bezpośrednim, mogą rzucić światło na udział alkoholu w patogenezie choroby nowotworowej.

Onkogeny

Wyniki badań wstępnych wykazują, iż alkohol może wywierać wpływ na rozwój raka już na poziomie genetycznym, poprzez oddziaływanie na onkogeny w fazie inicjacji i promocji nowotworu. Wstępna hipoteza głosi, iż aldehyd octowy, który jest metabolitem etanolu, upośledza naturalną zdolność komórki do "reperowania" jej DNA, co zwiększa prawdopodobieństwo zachodzenia mutacji rakotwórczych. Ostatnio zasugerowano, iż konsumpcja alkoholu może zaowocować nadmierną ekspresją onkogenów w komórkach ludzkiego organizmu, inicjując w ten sposób transformację nowotworową.

Alkohol jako dodatkowy czynnik rakotwórczy

Chociaż nie ma dowodów na to, że alkohol sam w sobie jest czynnikiem rakotwórczym, może on działać jako dodatkowy czynnik karcynogenny, wzmacniając rakotwórcze działanie innych substancji chemicznych. Na przykład, wyniki badań wskazują na to, że alkohol wzmacnia działanie tytoniu stymulujące tworzenie guzów nowotworowych u szczurów. W populacji ludzkiej, u osób, które zarówno piją, jak i palą, ryzyko raka jamy ustnej, tchawicy czy przełyku jest 35 razy większe niż u osób, które ani nie piją, ani nie palą, co sugeruje, że interakcja między alkoholem a czynnikami rakotwórczymi związanymi z paleniem tytoniu może dodatkowo sprzyjać powstawaniu nowotworu.

Dodatkowy rakotwórczy wpływ alkoholu można wyjaśnić jego oddziaływaniem na określone enzymy. Pewne enzymy, które w normalnych warunkach pomagają unieczynnić substancje wnikające do organizmu, potrafią także nasilać toksyczne działanie niektórych karcynogenów. Niech za przykład posłuży enzym zwany cytochromem P-450. Spożyty alkohol jest w stanie uaktywnić cytochrom P-450 w wątrobie, płucach, przełyku i jelitach, gdzie powstają nowotwory alkoholozależne. W konsekwencji działanie substancji rakotwórczych zawartych w dymie tytoniowym czy w pożywieniu podlega wzmocnieniu, gdyż substancje te przechodząc przez przełyk, płuca, jelita czy wątrobę, napotykają na swej drodze enzym w formie aktywnej, z miejsca gotowy do działania.

Odżywianie

Chroniczne nadużywanie alkoholu może zaowocować anomaliami w metabolizowaniu przez organizm pożywienia, a w konsekwencji sprzyjać powstaniu określonych rodzajów nowotworów. Empirycznie wykazano, że obniżony poziom żelaza, cynku, witaminy E, niektórych witamin z grupy B - dość powszechnie obserwowany u alkoholików - towarzyszy określonym nowotworom. Ponadto, stężenie witaminy A, której przypisuje się działanie zapobiegające chorobie nowotworowej, jest bardzo poważnie obniżone w wątrobie i przełyku szczurów w czasie chronicznego spożywania alkoholu.

Wyniki ostatnich badań wskazują, że nawet tak niewielka ilość alkoholu, jak dwa drinki dziennie, redukuje do zera jakikolwiek dobroczynny wpływ "prawidłowej" diety, zmniejszającej ryzyko raka okrężnicy. Rezultaty te sugerują, że dieta obejmująca duże ilości świeżych warzyw i owoców, bogata w kwas foliowy i witaminy z grupy B, zmniejsza ryzyko wystąpienia raka okrężnicy, lecz jednocześnie przestrzegają przed spożywaniem alkoholu, który może znieść to ochronne działanie, a nawet nasilić ryzyko choroby nowotworowej w drodze redukcji stężenia kwasu foliowego.

Ostatnie ustalenia Międzynarodowych Organizacji do Walki Z Rakiem uznały aldehyd octowy za jeden z najpoważniejszych czynników rakotwórczych.

lek. med. Witold Kowalewski
Na podstawie: "Alcohol Alert", nr: 21, Luty 1993,
National Institute on Alcohol Abuse and alcoholism