Alkohol i tolerancja

Pojęcie "tolerancja" oznacza, że po pewnym okresie picia spożywanie stałej ilości alkoholu przynosi mniejsze efekty lub, że do osiągnięcia tych samych efektów konieczna jest większa dawka alkoholu. Pomimo tej prostej definicji naukowcy wyróżniają kilka typów tolerancji wytwarzanych przez różne mechanizmy.

Tolerancja na działanie alkoholu wpływa na zachowania związane z piciem i na konsekwencje picia na kilka sposobów.

Tolerancja funkcjonalna
Rozwój tolerancji u ludzi i zwierząt następuje wówczas, gdy funkcje ich mózgów przystosowują się do kompensowania zakłóceń - zarówno w zachowaniu, jak i czynnościach fizjologicznych - powodowanych przez alkohol. Tego typu adaptacja nosi miano tolerancji funkcjonalnej. U osób chronicznie i intensywnie pijących przejawia się tym, że wykazują one niewiele oczywistych oznak intoksykacji nawet przy wysokim poziomie alkoholu we krwi, który u innych ludzi powodowałby poważne zaburzenia, czy wręcz śmierć. Tolerancja umożliwia spożywanie większych ilości alkoholu, ponieważ pijący nie doświadcza znaczącego upośledzenia funkcjonowania w wyniku picia. Konsekwencją tego może być uzależnienie fizyczne i uszkodzenia narządów spowodowane przez alkohol.
Poniżej opisano różne typy tolerancji funkcjonalnej i czynniki wpływające na ich rozwój.

Tolerancja ostra (acute tolerance)
Rozwój tolerancji na większość efektów alkoholu wymaga czasu i wielokrotnego picia. Zaobserwowano jednak wystąpienie tolerancji w ciągu pojedynczej sesji picia. Zjawisko to zwane jest tolerancją ostrą i polega na tym, że upośledzenie różnych funkcji organizmu wywołane alkoholem, mierzone wkrótce po rozpoczęciu jego spożywania, jest silniejsze, niż gdy mierzy się je później w trakcie dalszej konsumpcji, nawet jeśli poziom alkoholu we krwi nie uległ zmianie.

Tolerancja ostra nie rozwija się w odniesieniu do wszystkich skutków działania alkoholu, ale dotyczy uczucia bycia pijanym doświadczanego po spożyciu alkoholu. Może to zachęcać pijącego do konsumpcji większej ilości alkoholu, co z kolei obniża sprawność wykonywania tych czynności lub zaburza te funkcje fizjologiczne, których zjawisko tolerancji ostrej nie obejmuje.

Tolerancja zależna od środowiska (environment-dependent tolerance)
Rozwój tolerancji na działanie alkoholu w ciągu kilku sesji picia następuje szybciej, jeśli alkohol jest zawsze podawany w tym samym otoczeniu lub towarzyszą temu te same sygnały. Efekt ten związany jest z tzw. tolerancją zależną od środowiska. Szczury, które regularnie otrzymywały w jednym pomieszczeniu alkohol, a w innym placebo, wykazywały tolerancję na uspokajające działanie alkoholu i obniżanie temperatury przez alkohol wyłącznie w otoczeniu skojarzonym z alkoholem. Podobne wyniki uzyskano w badaniach nad przyspieszeniem akcji serca wywołanym przez alkohol u ludzi. Gdy osoby badane otrzymywały alkohol zawsze w tym samym miejscu, ich tętno w mniejszym stopniu wzrastało po wypiciu w tym pomieszczeniu niż w nowych warunkach.

Tolerancja wyuczona (learned tolerance)
Również wykonywanie zadań pod wpływem alkoholu może przyśpieszać rozwój tolerancji. Zjawisko to zwane jest tolerancją wzmacnianą poprzez zachowanie (tj. wyuczoną). Początkowo zaobserwowano je u szczurów będących pod wpływem alkoholu, które uczono odnajdywać drogę w labiryncie. Jedna grupa szczurów otrzymywała alkohol przed przystąpieniem do treningu, zaś drugiej grupie podawano taką samą jego ilość po zakończeniu ćwiczeń. U szczurów, które wykonywały zadanie pod wpływem alkoholu, tolerancja rozwijała się szybciej niż u tych, którym wcześniej go nie podano.

U ludzi również tolerancja rozwija się szybciej, i to przy mniejszych dawkach alkoholu, jeżeli ćwiczą wykonywanie zadania pod wpływem alkoholu. Sprawdzano poziom wykonania pod wpływem alkoholu zadania wymagającego koordynacji wzrokowo-ruchowej. Badani, którzy trenowali wykonywanie tego zadania po spożyciu alkoholu uzyskali lepsze wyniki niż ci, którzy trenowali je przed spożyciem alkoholu. Osoby, które po wypiciu trenowały wykonywanie tego zadania jedynie w wyobraźni, wykazywały ten sam poziom tolerancji, co rzeczywiście trenujący je pod wpływem alkoholu.

Na rozwój tolerancji w sposób istotny wpływają oczekiwania dotyczące pozytywnego wyniku lub nagrody za pomyślne wykonanie zadania. Gdy osoby badane wiedziały, że otrzymają pieniądze lub inną nagrodę za pomyślne wykonanie zadania pod wpływem alkoholu, tolerancja rozwijała się u nich znacznie szybciej, niż gdy nie spodziewały się gratyfikacji. Motywacja do skutecznego działania przyczynia się do rozwoju wyuczonej tolerancji.


Tolerancja niezależna od środowiska (environment-independent tolerance)
Spożywanie dużych ilości alkoholu może doprowadzić do funkcjonalnej tolerancji niezależnej od wpływów otoczenia. Zostało to wykazane u szczurów, które wdychały opary alkoholu. W innym badaniu myszy wykazywały tolerancję w innych warunkach niż te, w których podawano im alkohol. Do wykształcenia tolerancji niezależnej od otoczenia konieczne były znacznie większe dawki alkoholu niż w przypadku tolerancji zależnej od otoczenia.

Tolerancja metaboliczna
Tolerancja wynikająca z szybszej eliminacji alkoholu z organizmu zwana jest tolerancją metaboliczną (metabolic tolerance). Wiąże się ona z działaniem grupy enzymów wątroby, które metabolizują alkohol i są uaktywniane w wyniku długotrwałego spożywania alkoholu. Uaktywnienie enzymu przyśpiesza rozkład alkoholu i skraca czas, w którym alkohol w organizmie jest aktywny, a tym samym skraca czas trwania skutków intoksykacji alkoholowej.

Jednakże niektóre z tych enzymów przyśpieszają również metabolizm pewnych substancji psychoaktywnych i leków, powodując rozmaite szkody zdrowotne u pijącego. Na przykład gwałtowny rozkład środków uspokajających (takich jak barbiturany) może wytworzyć tolerancję na nie i zwiększyć ryzyko stałego ich używania i nadużywania. Przyśpieszony metabolizm niektórych przepisanych środków, takich jak leki zapobiegające krzepnięciu krwi lub leki stosowane przy cukrzycy, zmniejsza ich skuteczność u chronicznie pijących, a nawet u zdrowiejących alkoholików. Podczas przyspieszonego rozkładu zwykłego paracetamolu stosowanego jako środek przeciwbólowy wytwarzane są toksyczne dla wątroby substancje, które mogą spowodować uszkodzenie tego organu u pijących chronicznie.

Wzrastająca tolerancja na alkohol jest jednym z elementów uzależnienia.

Polega to na tym, że w miarę upływu czasu trzeba wypić większą ilość alkoholu, aby wprowadzić się w taki sam stan jak poprzednio. Stwierdzono, że tolerancja na alkohol jest uwarunkowana genetycznie i wynika z zaprogramowanych poziomów wydzielania poszczególnych enzymów wątrobowych - dehydrogenazy alkoholowej i dehydrogenazy aldehydu octowego. Każdy z nas ma określony poziom wydzielania tych enzymów i stąd biorą się różnice w możliwościach spożycia różnych ilości alkoholu. Często spotyka się opowieści o tych, którzy mają tzw. mocną głowę i tych, którzy mają ją słabą.

Stwierdzono, że 30-40% populacji dalekiego wschodu - Indie, Chiny, Pakistan, Japonia, ma wrodzony brak lub niedobór enzymów wątrobowych, rozkładających alkohol. Ludzie ci upijają się najmniejszą ilością alkoholu, ponieważ nie mają zdolności produkowania enzymów rozkładających alkohol, lub zdolność ta jest genetycznie ograniczona. Japońska wódka, nazywana sake, ma 18% zawartości alkoholu i wprowadza tę nację w stan upojenia, co dla nas jest powodem do drwin.

Tolerancja jest jednak ograniczona do możliwości wydzielania enzymów wątrobowych do genetycznie zaprogramowanego poziomu. Potem następuje stabilizacja, tzw. plateau, po którym obserwujemy spadek tolerancji. Praktycznym efektem tego stanu, jest upijanie się znacznie mniejszymi ilościami alkoholu niż poprzednio. Związane jest to ze zmniejszającymi się możliwościami wątroby do produkcji enzymów rozkładających alkohol. Jest to poważny wskaźnik niewydolności wątroby, będący często początkiem jej marskości.

lek. med. Witold Kowalewski
na podstawie m. inn. 1999 "Alkohol i Nauka" 1999
Źródło: "Alcohol Alert", nr: 28, Kwiecień 1995,
National Institute on Alcohol Abuse and alcoholism.