W przeciwieństwie do większości badań dotyczących ogólnej populacji, badania prowadzone w placówkach służby zdrowia wykazały rosnące rozpowszechnienie alkoholizmu wśród osób starszych. Sondaże ukazują, że objawy alkoholizmu występują u 6-11% pacjentów w podeszłym wieku przyjmowanych do szpitali, u 20% przebywających na oddziałach psychiatrycznych oraz u 14% trafiających na pogotowie. Wskaźniki przyjęć na ostrym dyżurze związanych z alkoholem oraz atakiem serca (tj. zawałem mięśnia sercowego) są w przypadku osób starszych zbliżone. Personel szpitalny znacznie rzadziej rozpoznaje uzależnienie od alkoholu u starszych pacjentów niż u młodszych.
Powszechność problemowego picia w domach opieki szacuje się nawet do 49%, w zależności od metody zbierania danych. Wysoki wskaźnik picia w tych placówkach może odzwierciedlać tendencję do wykorzystywania pobytu w domu opieki do krótkoterminowej terapii uzależnienia. Problemy alkoholowe często pojawiają się także w środowiskach emeryckich, gdzie normą jest picie podczas spotkań towarzyskich.
Porównanie badań utrudnia zróżnicowanie badanej populacji: określenie "osoby starsze" obejmuje ludzi w różnym wieku (dotyczy ponad czterech dekad życia) i odnosi się zarówno do osób aktywnych zawodowo, jak i do niepełnosprawnych oraz przebywających w zakładach. W rezultacie różne badania wykorzystują różne definicje tego terminu. Ponadto badania nad spożyciem alkoholu wśród osób starszych są potencjalnie obciążone następującymi błędami:
Kwestionariusze stosowane zwykle w badaniach przesiewowych mogą być nieodpowiednie dla osób starszych, u których nie występują społeczne, prawne i zawodowe konsekwencje nadużywania alkoholu, uwzględniane zazwyczaj jako kryteria do diagnozowania osób pijących w sposób problemowy.
Konsekwencje intensywnego picia łatwo pomylić z medycznymi lub psychiatrycznymi dolegliwościami powszechnymi u osób starszych. Należą do nich: depresja, bezsenność, niedożywienie, niewydolność krążeniowa prawokomorowa, częste upadki.
Choroby związane z alkoholem są główną przyczyną przedwczesnych zgonów. W związku z tym osoby intensywnie pijące mogą rzadziej dożywać podeszłego wieku niż pijący mało lub abstynenci, a to może mieć wpływ na wskaźniki spożycia alkoholu wśród osób starszych.
Wspólne skutki picia alkoholu i starzenia się
Wiele problemów medycznych i innych jest związanych zarówno ze starzeniem się, jak i nadużywaniem alkoholu, jednak stopień, w jakim oba te czynniki wpływają wspólnie na chorobę nie jest jasny. Przykłady możliwych interakcji pomiędzy alkoholem a starzeniem się obejmują następujące zależności:
- Częstotliwość występowania złamania stawu biodrowego u osób starszych rośnie wraz ze wzrostem spożycia alkoholu . Zależność tę można wyjaśniać większą liczbą upadków w stanie upojenia oraz wyraźniejszym spadkiem masy kości u osób starszych będących alkoholikami niż u nieuzależnionych od alkoholu.
- Badania przeprowadzone na ogólnej populacji wykazują, że umiarkowane spożycie alkoholu (do dwóch drinków dziennie dla mężczyzn i jeden drink dziennie dla kobiet) może chronić przed chorobami serca. Wyniki wskazują, że umiarkowane picie ma wpływ ochronny także u osób powyżej 65 roku życia, jednakże badania na ten temat mają ograniczony zakres. Ze względu na związane z wiekiem zmiany w organizmie występujące zarówno u kobiet, jak i mężczyzn NIAAA zaleca, aby osoby powyżej 65 lat spożywały nie więcej niż 1 drink dziennie.
- Wypadki samochodowe związane ze spożyciem alkoholu są ważną przyczyną urazów i śmierci w każdej grupie wiekowej. Osoby starsze stanowią najszybciej rosnącą podgrupę populacji kierowców. Wskaźnik ryzyka wypadku wzrasta począwszy od wieku 55 lat i w wieku lat 80 przekracza poziom ryzyka dla młodego, początkującego kierowcy. Ponadto starsi kierowcy doznają poważniejszych obrażeń niż młodsi w podobnych wypadkach. Interakcja wieku z alkoholizmem może powodować zwiększenie ryzyka związanego z prowadzeniem samochodu. Na przykład wypicie tej samej ilości alkoholu bardziej osłabia starszego kierowcę, który jest alkoholikiem niż niealkoholika, powodując tym samym większe ryzyko wypadku.
- Długotrwałe spożywanie alkoholu aktywizuje enzymy, które rozkładają toksyczne substancje, w tym alkohol. Po zaktywizowaniu enzymy te mogą rozkładać także niektóre lekarstwa przepisywane przez lekarza. Osoba powyżej 65 roku życia zażywa przeciętnie od 2 do 7 leków dziennie. Interakcje pomiędzy alkoholem a lekami są szczególnie częste u osób starszych, zwiększając ryzyko negatywnych skutków zdrowotnych i potencjalnie wpływając na skuteczność lekarstw.
- Zaburzenia depresyjne są bardziej powszechne u osób starszych niż u młodszych i często współwystępują z nadużywaniem alkoholu. Dane pochodzące z National Longitudinal Alcohol Epidemiologic Survey ukazują, że wśród osób powyżej 65 roku życia blisko trzykrotnie częściej wykrywano wielki zespół depresyjny u tych, które są alkoholikami, niż u niealkoholików. Podczas badania przeprowadzonego na 5600 starszych pacjentach alkoholikach u 30% wykryto równoległe zaburzenia psychiatryczne. W grupie powyżej 65 lat pijący umiarkowanie lub intensywnie 16 razy częściej niż niepijący popełniają samobójstwo, co często wiąże się z zaburzeniami depresyjnymi.
Czy starzenie się zwiększa wrażliwość na alkohol?
Niektóre badania sugerują, że wrażliwość na zdrowotne skutki picia alkoholu może rosnąć wraz z wiekiem. Jedną z przyczyn jest to, że osoby starsze, po wypiciu takiej samej ilości, osiągają wyższy poziom koncentracji alkoholu we krwi (blood alcohol contrentration - BAC) niż osoby młodsze. Wyższy poziom BAC wynika ze związanego z wiekiem spadku ilości wody w organizmie, w której rozpuszcza się alkohol. Z tego powodu osoby starsze - mimo możliwości równie skutecznego metabolizmu i wydalania alkoholu jak u ludzi młodych - są narażone na większe ryzyko upojenia alkoholem i doświadczenia szkodliwych skutków.
Starzenie się wpływa także negatywnie na zdolność organizmu do przystosowywania się do obecności alkoholu (tj. tolerancję). Ze względu na obniżoną zdolność rozwoju tolerancji, osoby starsze wykazują pewne skutki spożycia alkoholu (np. brak koordynacji) po wypiciu mniejszych dawek niż osoby młodsze, których tolerancja rośnie wraz ze wzrostem spożycia.
Starzenie się, alkohol i mózg
Starzenie się oraz alkoholizm powodują podobne deficyty w funkcjonowaniu intelektualnym (tj. poznawczym) i behawioralnym. Alkoholizm może przyspieszać naturalne lub powodować przedwczesne starzenie się mózgu. Wykorzystując metodę rezonansu magnetycznego, Pfefferbaum i in. stwierdzili większe ubytki w tkance mózgowej u alkoholików niż u niealkoholików; wynik ten utrzymał się nawet po uwzględnieniu w analizie wieku badanych. Ponadto starsi badani alkoholicy mieli większe ubytki w tkance mózgowej niż młodsi alkoholicy, często pomimo zbliżonej całkowitej ilości alkoholu, jaką spożyli w ciągu życia. Wyniki te wskazują, że starzenie się może powodować większą podatność na skutki picia alkoholu.
Przednie płaty mózgowe są szczególnie podatne na uszkodzenia w wyniku długotrwałego, intensywnego picia. Badania wykazują, że kurczenie się przednich płatów wzrasta wraz ze spożyciem alkoholu i wiąże się z osłabieniem intelektualnym zarówno u starszych, jak i młodszych osób dotkniętych alkoholizmem. Ponadto starsi alkoholicy mają mniejsze szanse niż młodsi na poprawę funkcjonowania poznawczego w okresie abstynencji.
Związane z wiekiem zmiany w objętości dotyczą także móżdżku: tej części mózgu, która zawiaduje postawą ciała i utrzymywaniem równowagi. Długotrwałe nadużywanie alkoholu może więc przyspieszać związane z wiekiem osłabienie stabilności, zwiększając prawdopodobieństwo upadków
lek. med. Witold Kowalewski
na podstawie: 1999 "Alkohol i Nauka" 1999
Źródło: "Alcohol Alert", nr: 40, Kwiecień 1998,
National Institute on Alcohol Abuse and alcoholism
Alkohol i starzenie
